Opšte karakteristike poplavnog područja doline rijeke Vrbas

OPŠTE KARAKTERISTIKE POPLAVNOG PODRUČJA DOLINE RIJEKE VRBAS, ŠIRE PODRUČJE GORNJEG VAKUFA

Gegrafski položaj, veličina, nadmorska visina, klima

Rijeka Vrbas je desna pritoka rijeke Save i pripada slivnom području rijeke Save. Njegov sliv se nalazi u zapadnom dijelu Bosne i Hercegovine i zauzima centralni dio Dinarskog masiva. Slivno područje Vrbasa na jugu graniči sa kraškim poljima slivova Rame, Neretve i Cetine. Sa istočne strane Vrbas graniči sa slivom Bosne, a sa zapada slivom Sane i Une, dok je sjeverna granica rijeka Sava.

Vrbas izvire na padinam planine Vranice na koti 1535 m.n.m. i teče kroz značajnija naselja Gornji Vakuf, Bugojno, Donji Vakuf, Jajce i Banja Luku. Dužina glavnog toka je 239 km. Ukupna površina sliva iznosi 6386 km2. Prosječna denivelacija sliva iznosi 590 m. Ušće Vrbasa u rijeku Savu nalazi se na nadmorskoj visini od 83 m.n.m.

Zbog planinskog karaktera većeg dijela sliva, ovo područje se nalazi pod uticajem umjereno kontinentalne klime sa nešto jačim uticajem planinske klime. Karakteristike ovog tipa klime su oštre zime i dosta topla ljeta. Prosječne mjesečne temperature se kreću u granicama od -2.1°C (januar) do 18.0°C (juli). Prosječna godi{nja temperatura iznosi 8.5°C. Navedeni podaci su dobijeni obradom meteorološke stanice Bugojno.

Ukupne godi{nje prosječne padavine u dolini Vrbasa na području Gornjeg Vakufa iznose oko 870 mm (na osnovu obrade K.S. Bugojno). Raspodjela padavina unutar godine je prilično ravnomjerna. Najveće količine padnu u jesen (novembar), a najmanje se bilježe u januaru. Sniježne padavine su obilne pogotovo na višim kotama. Snijeg može, u slučaju naglog otapanja, naročito u kombinaciji sa kišom, izazvati velike poplave.


Hidrografija, vodni režim i trajanje poplava


Razmatrani potez šireg područja grada Gornjeg Vakufa predstavlja gornji tok rijeke Vrbas. Potez obuhvata uski dolinski dio uz Gornji Vakuf koji se širi nizvodno prema Donjem Vakufu. Nadmorska visina ovog područja je u dijapazonu 702-609 m.n.m. Osrednjeni podužni pad prirodnog korita na ovom dijelu je 6,71°.

Najznačajnije pritoke rjeke Vrbas su: Ugar i Vrbanja (desne pritoke), te Pliva i Crna Rijeka (lijeve pritoke). Na dijelu toka kroz područje Gornjeg Vakufa, od značajnijih pritoka, treba još spomenuti rijeke Krušćicu i Bistricu.

Na ovom potezu rijeka Vrbas ima karakteristike bujičnog vodotoka sa velikim kolebanjima između malih, srednjih i velikih voda. Pokrenuti nanos sa uzvodnog kanjonskog dijela toka, gdje je pad prirodnog korita veći, odlaže se na nizvodnom dijelu gdje se pad ublažava i dolina uz vodotok širi. Zbog nedovoljnog kapaciteta korita, pri nailasku velikih voda, dolazi do plavljenja okolnog zemljišta. Plavljenjem su ugrožene poljoprivredne površine, stambeni objekti i saobraćajnice uz prirodno korito.

Elementi vodnog režima rijeke Vrbas (nivo i proticaj) od interesa za dalje analize i određivanje karakterističnih velikih voda razmatranog područja definisani su na osnovu obrada V.S. Gornji Vakuf.


Urbanizam, poljoprivreda, privredni pogoni, saobraćajnice

Gornji Vakuf je administrativni centar istoimene općina. Prema popisu stanovništva iz 1991. godine u Gornjem Vakufu je živjelo 5.349 stanovnika. Sada se na ovom prostoru vrši intenzivno naseljavanje i izgradnja manjih privrednih pogona što je posebno izraženo u užem urbanom području {to ima za posljedicu povećavanje vrijednosti ovog prostora.

Poljoprivredna proizvodnja je uglavnom svedena na individualna gazdinstva. Na njima se najvi{e uzgajaju žitarice, krmno bilje i povrće.

Od privrednih pogona, pored objekata male privrede, treba spomenuti drvnu industriju (tvornica masivnog namještaja) te metalnu industriju.

Značajnije saobraćajnice na ovom dijelu su magistralni putevi Gornji Vakuf - Prozor i Gornji Vakuf - Bugojno - Donji Vakuf, te regionalni put Gornji vakuf – Novi Travnik.


Osnovni hidrološki podaci

Na razmatranom području nalazi se vodomjerna stanica Gornji Vakuf sa zadovoljavajuče dugim periodom osmatranja i dovoljnim brojem hidrometrijskih mjerenja. Na osnovu ranije izvršenih hidroloških obrada i na osnovu hidroloških statističkih analiza izvršenih u okviru ovog elaborata mogle su se dosta precizno definisati vjerovatnoće pojave karakterističnih maksimalnih proticaja.

Detaljni podaci i hidrološke analize su dati u knjizi B – Hidrološke analize.

Ovdje se daju samo podaci o karakterističnim proticajima koji su od interesa za utvrđivanje povr{ina plavljenja na razmatranom dijelu doline rijeke Vrbasa u Gornjem Vakufu:

Vjerovatnoća pojave V.S. Gornji Vakuf
Proticaj (m3/s)
1/20 76
1/100 112
1/500 156

 


Osnovni hidraulički podaci

Za potrebe ove Studije hidrauličkim analizama su definirane plavne površine za velike vode pojave 1/20, 1/100 i 1/500.

Morfolologija korita rijeke Vrbasa na razmatranom potezu je skinuta sa postojećih geodetskih planova uz određenu prospekciju terena.

Hidraulički proračuni karakterističnih velikih vode rađen je putem programskog paketa DUFLOW. Ulazni parametri za proračun (proticaj i nivoi) su dobijeni obradom V.S. Gornji Vakuf. Linije plavljenja su ucrtane na planove mjerila 1:1000 i 1:2500 .

Linije plavljenja su date u konačnoj formi na topografskim kartama mjerila 1:25.000., prilog br. 1. Takođe je dat hidraulički uzdužni profil r. Vrbas sa ucrtanim linijama velikih voda pojave 1/20, 1/100 i 1/500 te linije dna prirodnog korita, linije lijeve i desne obale te lokacije mostova. Uzdužni profil je dat u distorziranom mjerilu 1:250/25000, prilog br. 2.

Plavljene površine

Nakon sprovedenih hidrauličkih analiza dobijeni su nivoi velikih voda duž razmatranog područja za karakteristične proticaje. Linije plavljena su nanešene na postojeće geodetske podloge te su sa njih očitane površine plavljenja. Njihove vrijednosti za pojedine velike vode date su u sljedećoj tabeli:

Vjerovatnoća pojave Površina (ha)
1/20 105
1/100 151
1/500 218

 



OPŠTE KARAKTERISTIKE POPLAVNOG PODRUČJA DOLINE RIJEKE VRBASA, ŠIRE PODRUČJE DONJEG VAKUFA

Gegrafski položaj, veličina, nadmorska visina, klima

Rijeka Vrbas je desna pritoka rijeke Save i pripada slivnom području rijeke Save. Njegov sliv se nalazi u zapadnom dijelu Bosne i Hercegovine i zauzima centralni dio Dinarskog masiva. Slivno područje Vrbasa na jugu graniči sa kraškim poljima slivova Rame, Neretve i Cetine. Sa istočne strane Vrbas graniči sa slivom Bosne, a sa zapada slivom Sane i Une, dok je sjeverna granica rijeka Sava.

Vrbas izvire na padinam planine Vranice na koti 1535 m.n.m. i teče kroz značajnija naselja Gornji Vakuf, Bugojno, Donji Vakuf, Jajce i Banja Luku. Dužina glavnog toka je 239 km. Ukupna površina sliva iznosi 6386 km2. Prosječna denivelacija sliva iznosi 590 m. Ušće Vrbasa u rijeku Savu nalazi se na nadmorskoj visini od 83 m.n.m.

Zbog planinskog karaktera većeg dijela sliva, ovo područje se nalazi pod uticajem umjereno kontinentalne klime sa nešto jačim uticajem planinske klime. Karakteristike ovog tipa klime su oštre zime i dosta topla ljeta. Prosječne mjesečne temperature se kreću u granicama od -1.7°C (januar) do 18.0°C (juli). Prosječna godišnja temperatura iznosi 8.8°C. Navedeni podaci su dobijeni obradom meteorološke stanice Bugojno.

Ukupne godišnje prosječne padavine u dolini Vrbasa na području Donjeg Vakufa iznose oko 830 mm (na osnovu obrade K.S. Bugojno). Raspodjela padavina unutar godine je prilično ravnomjerna. Najveće količine padnu u jesen (novembar), a najmanje se bilježe u januaru. Sniježne padavine su obilne pogotovo na višim kotama. Snijeg može, u slučaju naglog otapanja, naročito u kombinaciji sa kišom, izazvati velike poplave.


Hidrografija, vodni režim i trajanje poplava

Razmatrani potez šireg područja grada Donjeg Vakufa predstavlja gornji tok rijeke Vrbas. Potez obuhvata dolinski dio od naselja Kamenjača do ulaska vodotoka u prirodni klanac nizvodno od Donjeg Vakufa. Nadmorska visina ovog područja je u dijapazonu 516-507 m.n.m. Osrednjeni podužni pad prirodnog korita na ovom dijelu je 2,35°.

Najznačajnije pritoke rjeke Vrbas su: Ugar i Vrbanja (desne pritoke), te Pliva i Crna Rijeka (lijeve pritoke). Na dijelu toka kroz područje Donjeg Vakufa, od značajnijih pritoka, treba još spomenuti Oboračku i Prusačku rijeku.

Na razmatranom plavnom području korito rijeke Vrbas je relativno plitko i neuređeno. Na ovom potezu Vrbas ostavlja nanos, smanjuje inače uzak proticajni profil, proširuje korito na mjestima obradivih površina, te stvara sprudove. Usljed toga, pri nailasku velikih voda zbog nedovoljnog kapaciteta prirodnog korita dolazi do plavljenja okolnog zemljišta. Pored toga Donji Vakuf je ugrožen plavljenjem velikim vodama Oboračke rijeke. Česta izlivanja vode iz korita uzrokovala su plavljenje poljoprivredne površine, stambeni objekti i saobraćajnice uz prirodno korito. Posljednja značajnija poplava u Donjem Vakufu desila se 1959. godine. Nakon toga pristupilo se rješavanju problema plavljenja grada. U tu svrhu izvršeno je regulisanje korita rijeke Vrbas i Oboračke rijeke kroz užu gradsku zonu. Na taj način su eliminisane u najvećem dijelu štete od poplava na stambenim objektima u Donjem Vakufu.

Elementi vodnog režima rijeke Vrbas (nivo i proticaj) od interesa za dalje analize i određivanje karakterističnih velikih voda razmatranog područja definisani su na osnovu V.S. Donji Vakuf.


Urbanizam, poljoprivreda, privredeni pogoni, saobraćajnice

Donji Vakuf je administrativni centar istoimene općina. Prema popisu stanovništva iz 1991. godine u Donjem Vakufu je živjelo 8.764 stanovnika. Sada se na ovom prostoru vrši intenzivno naseljavanje i izgradnja manjih privrednih pogona koje je posebno izraženo u užoj urbanoj zoni što ima za posljedicu povećavanje vrijednosti ovog prostora.

Poljoprivredna proizvodnja je uglavnom svedena na individualna gazdinstva. Na njima se najviše uzgajaju žitarice, krmno bilje i povrće.

Od privrednih pogona, pored objekata male privrede, treba spomenuti drvnu industriju ("Šipad-Janj") te tvornicu gipsa.

Značajnije saobraćajnice na ovom dijelu su magistralni putevi Travnik – Donji Vakuf – Jajce i Donji Vakuf - Bugojno - Gornji Vakuf.


Osnovni hidrološki podaci

Raspoložive hidrološke obrade od interesa za šire razmatrano područje Vrbasa bile su V.S. Gornji Vakuf, V.S. Daljan, V.S. Han Skela i V.S. Kozluk. Vjerovatnoće pojave karakterističnih maksimalnih proticaja na V.S. Donji Vakuf dobijene su analizom specifičnih oticanja i regionalizacijom, te sintetičkom provjerom.

Detaljni podaci i hidrološke analize su dati u knjizi B - Hidrološke analize.

Ovdje se daju samo podaci o karakterističnim proticajima koji su od interesa za utvrđivanje površina plavljenja na razmatranom dijelu doline rijeke Vrbasa u Donjem Vakufu:

Vjerovatnoća pojave V.S. Donji Vakuf
Proticaj (m3/s)
1/20 195
1/100 280
1/500 370


Osnovni hidraulički podaci

Za potrebe ove Studije hidrauličkim analizama su definirane plavne površine za velike vode pojave 1/20, 1/100 i 1/500.

Morfolologija korita rijeke Vrbasa na razmatranom potezu je skinuta sa postojećih geodetskih planova , raspoložive projektne dokumentacije i uz određenu prospekciju terena.

Hidraulički proračuni karakterističnih velikih voda rađeni su putem programskog paketa DUFLOW. Linije plavljenja su ucrtane na planove mjerila 1:2500, te su služile pri procjenama šteta na poljoprivredi, objektima i infrastrukturi.

Linije plavljenja u konačnoj formi su date na kartama mjerila 1:25000 u prilogu br. 1. Takođe je dat hidraulički uzdužni profil r. Vrbasa sa ucrtanim linijama velikih voda pojave 1/20, 1/100 i 1/500 te linije dna prirodnog korita, linije lijeve i desne obale te lokacije mostova. Uzdužni profil je dat u distorziranom mjerilu 1:250/25000, prilog br. 2.


Plavljene površine

Nakon sprovedenih hidrauličkih analiza dobijeni su nivoi velikih voda duž razmatranog područja za karakteristične proticaje. Linije plavljena su nanešene na postojeće geodetske podloge te su sa njih očitane površine plavljenja. Njihove vrijednosti za pojedine velike vode date su u sljedećoj tabeli:

Vjerovatnoća pojave Plavljene površine (ha)
Proticaj (m3/s)
1/20 26,00
1/100 62,80
1/500 108,40